Εύβοια: Στην καρδιά του Δήμου Κύμης – Αλιβερίου, στον λόφο Καστρί, δεσπόζει ακόμη και σήμερα ο αρχαιολογικός χώρος του Δύστου, μια ζωντανή μαρτυρία της οχυρωματικής τέχνης του 4ου αιώνα π.Χ. Ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με ένα εντυπωσιακό θέαμα, καθώς το τείχος της αρχαίας πόλης διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση.
Κατασκευασμένο στο μεγαλύτερο μέρος του από ογκώδεις, καλοδουλεμένες λιθοπλίνθους, το τείχος αναπτύσσεται με πλάτος που αγγίζει τα δύο μέτρα, ενώ η άμυνά του ενισχυόταν από έντεκα πύργους τοποθετημένους περιμετρικά του λόφου. Στο ανατολικό τμήμα ξεχωρίζει η μοναδική πύλη, πλαισιωμένη από δύο στιβαρούς πύργους, αποτελώντας ένα χαρακτηριστικό δείγμα της κλασικής αρχιτεκτονικής.
Η εξαιρετική ποιότητα της τοιχοποιίας και η ισχύς των οχυρώσεων ίσως ήταν οι παράγοντες που έσωσαν τον Δύστο από πολιορκίες που αναφέρονται σε ιστορικές πηγές. Αν και ο ιστορικός Θεόπομπος στα «Φιλιππικά» κάνει λόγο για εκστρατεία εναντίον της πόλης, οι αρχαιολόγοι δεν έχουν ταυτίσει με απόλυτη βεβαιότητα το συγκεκριμένο πολεμικό επεισόδιο με τα ευρήματα.
Πέρα όμως από τον στρατιωτικό χαρακτήρα, ο λόφος φιλοξενεί στα βορειοδυτικά και νότια ερείπια κατοικιών που χρονολογούνται στους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. Τα σπίτια αυτά, χτισμένα με ντόπιο μάρμαρο που εξορύχθηκε από λατομεία κοντά στα τείχη, ήταν κυρίως μονόχωρα, αν και ορισμένα διέθεταν αυλή και στάβλο.
Ανάμεσα στα κτίσματα ξεχωρίζει η λεγόμενη «Μεγάλη Οικία» στα ανατολικά του οικισμού, το καλύτερα διατηρημένο κτίριο που προσφέρει μια σπάνια ματιά στην οικιστική αρχιτεκτονική του 4ου αιώνα π.Χ.
Η ζωή στην αρχαία πόλη οργανωνόταν γύρω από έναν κεντρικό δρόμο που διέτρεχε τον οικισμό, ενώ μικρότερα δρομάκια οδηγούσαν στις γειτονιές. Η ύδρευση εξασφαλιζόταν από μια μεγάλη δημόσια δεξαμενή, λαξευμένη στο φυσικό βράχο στο νότιο τμήμα του τείχους.
Η ταυτότητα και η πολιτική εξάρτηση της πόλης φωτίστηκαν χάρη σε πρόσφατα ευρήματα. Ο εντοπισμός δύο ενεπίγραφων λίθινων όρων υπήρξε καθοριστικός. Ο ένας βρέθηκε κοντά στη λίμνη και ο δεύτερος, λαξευμένος σε βράχο στον λόφο των Κοντοσταυλέικων, φέρει την επιγραφή «ΟΡΟΣ ΔΗΜΟ».
Αυτή η επιγραφή αποτελεί την πρώτη άμεση και αδιαμφισβήτητη απόδειξη πως ο Δύστος λειτουργούσε ως δήμος που υπαγόταν στην επικράτεια της αρχαίας Ερέτριας. Η κατοίκηση, ωστόσο, δεν περιοριζόταν μόνο στον λόφο, καθώς ευρήματα όπως αρχιτεκτονικά μέλη, τάφοι και επιτύμβιες στήλες στον κάμπο μαρτυρούν μια ευρύτερη οικιστική δραστηριότητα στην περιοχή.
