EYBOIA – Ο Ιστορικός Ναός του Αγίου Δημητρίου Καταρράκτη: Οι Τοιχογραφίες του 1633 και η Σφαγή των Μοναχών το 1821

Βορειοανατολικά της Οκτωνιάς, περικυκλωμένος από τη φυσική ομορφιά μιας κατάφυτης ρεματιάς, στέκει ο ναός του Αγίου Δημητρίου Καταρράκτη. Το προσωνύμιό του προέρχεται από τον μικρό καταρράκτη που ρέει σε κοντινή απόσταση. Κάποτε, το σταυρεπίστεγο αυτό κτίσμα λειτουργούσε ως το Καθολικό μιας δραστήριας μονής. Σήμερα, αν και τα κελιά έχουν μετατραπεί σε λιθοσωρούς, η βρύση του μοναστηριού διασώζεται, ενώ το εσωτερικό του ναού κοσμείται από εξαιρετικής τέχνης τοιχογραφίες, οι οποίες φιλοτεχνήθηκαν κατά την τριετία 1633-1636.

Η γαλήνη του τοπίου έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την ταραχώδη ιστορική διαδρομή της τοποθεσίας κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης. Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία, ο ηγούμενος Παΐσιος και η συνοδεία του διαδραμάτισαν ενεργό ρόλο στην εξέγερση. Η μονή προσέφερε σταθερά χρήματα και πολεμοφόδια στους αγωνιστές, ενώ ταυτόχρονα ανεφοδίαζε τον στόλο της Κύμης. Η συνεισφορά αυτή προκάλεσε την οργή του Ομέρ μπέη του Καρυστινλή. Το 1821, επιστρέφοντας από την Κύμη, ο Οθωμανός διοικητής στρατοπέδευσε στα Αλώνια του οικισμού Όριου. Εκεί οργάνωσε την καταστροφή του μοναστηριού, γκρέμισε τα κελιά και πήρε αιχμαλώτους τον Παΐσιο μαζί με έντεκα μοναχούς, τους οποίους και εκτέλεσε.

Η φθίνουσα πορεία του θρησκευτικού αυτού κέντρου συνεχίστηκε τις επόμενες δεκαετίες. Το 1831, ο θάνατος του διορισμένου από τον Ομέρ μπέη ηγούμενου οδήγησε στην ερήμωση του χώρου, τον οποίο ανέλαβε να φυλάει ο μοναχός Ανανίας μέχρι το 1843. Παράλληλα, τα αρχεία καταγράφουν μια εκτενή λεηλασία το 1833 από τον επίσκοπο Χαλκίδας Ιάκωβο, γεγονός που επιβεβαιώθηκε έπειτα από αυτοψία του τότε δημάρχου Δυστίων, κατόπιν εντολής του Επάρχου Καρυστίας. Τελικά, η εγκαταλελειμμένη μονή προσαρτήθηκε ως μετόχι στη μονή Λευκών, ενώ οι εναπομείνασες εκτάσεις γης πέρασαν στα χέρια των κατοίκων της περιοχής.