Τα παρατσούκλια των Ψαχνών: Η άγραφη ιστορία πίσω από τα ονόματα των κατοίκων

Η «δεύτερη» ταυτότητα των Ψαχνιωτών μέσα από τη λαογραφική πένα του Κωνσταντίνου Τζαβάρα

Στην κοινωνία των Ψαχνών τα παλαιότερα χρόνια, το επίσημο ονοματεπώνυμο συχνά υποχωρούσε μπροστά στη δύναμη του παρατσουκλιού. Όπως καταγράφει ο Κωνσταντίνος Τζαβάρας στο βιβλίο του, τα προσωνύμια αυτά δεν ήταν απλοί χαρακτηρισμοί, αλλά η κύρια ταυτότητα των κατοίκων στις καθημερινές τους συναλλαγές και τις κοινωνικές εκδηλώσεις.

Οι πηγές έμπνευσης και η κληρονομικότητα

Η γέννηση ενός παρατσουκλιού μπορούσε να οφείλεται σε σωματικά χαρακτηριστικά, όπως η περίπτωση του «Κουτσομούτα» ή του «Κωλαρία», ή ακόμα και σε επαγγελματικές δραστηριότητες, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον «Σαμαρτζή» και τον «Τσαλίγκη». Συχνά, η καταγωγή έδινε το στίγμα της, μετατρέποντας τον κάτοικο σε «Σκοπελίτη» ή «Καρυστινό». Το εντυπωσιακό στοιχείο της τοπικής παράδοσης είναι πως αυτά τα ονόματα ήταν κληρονομικά, περνώντας από τον πατέρα στα παιδιά και τα εγγόνια, σφραγίζοντας ολόκληρες γενιές.

Από τα ερτζιανά μέχρι τα τυχαία περιστατικά

Πολλά παρατσούκλια προέκυψαν από εντελώς τυχαία γεγονότα ή φράσεις που ειπώθηκαν μια δεδομένη στιγμή. Ο «Λονδίνος» πήρε το όνομά του επειδή εντυπωσιάστηκε από τις εκπομπές του ραδιοφώνου κατά τον πόλεμο του 1940, ενώ ο «Τριτρής» ονομάστηκε έτσι από τον ήχο που έκαναν τα καινούργια του παπούτσια. Υπήρχαν περιπτώσεις όπου ακόμα και οι νονοί «χάριζαν» το δικό τους παρατσούκλι στα βαφτιστήρια τους, ενισχύοντας τους δεσμούς της τοπικής κοινότητας.

Η χρήση τους ήταν τόσο επιβεβλημένη που η απουσία τους προκαλούσε συχνά παρεξηγήσεις. Ο συγγραφέας αναφέρει χαρακτηριστικά πως η χρήση μόνο του επίσημου ονόματος σε ορισμένες περιπτώσεις οδήγησε σε άσκοπη ταλαιπωρία, καθώς οι κάτοικοι αναγνώριζαν τους συγχωριανούς τους αποκλειστικά μέσω των «παραγκωμίων».

1. Παραλλαγές και Μεγεθυντικά Μικρών Ονομάτων

• Βασίλειος: Βασιλάρας, Βασιλέλης
• Ελευθέριος: Λευτεράνας
• Απόστολος: Ποστολάρας
• Ανδρέας: Αντρικάρας
• Νικόλαος: Νικολάρας, Νικολής
• Ιωάννης: Γιαννάρας, Γιαννίτσικος
• Κωνσταντίνος: Κωστάνας, Κώτσος, Ντακώστας
• Δημήτριος (Μήτσος): Μητσάγγος, Μητσέας, Μητσόλας, Χαμήτσος, Μητσολιός, Μητσάρας, Μητρώνης
• Χρήστος: Κιτσούλας, Χριστάρας
• Αντώνιος: Αντωνάς

2. Λόγω Καταγωγής (Τοπωνυμικά)

• Ασοφίτης: Από την Αγία Σοφία
• Σκοπελίτης: Από τη Σκόπελο
• Κουλουριώτης: Από τη Σαλαμίνα (Κούλουρη)
• Κοδεσπότης: Από το Κοντοδεσπότι
• Βλαχιώτης: Από τη Βλαχιά
• Κορυτσιώτης: Από την Κορυτσά
• Καρυστινός: Από την Κάρυστο
• Λιβαδίτης: Από τη Λιβαδειά

3. Λόγω Επαγγέλματος

• Σαμαρτζής: Σαγματοποιός
• Μπαλωματής: Επισκευαστής παπουτσιών
• Τσιλιγκίρης: Σιδηρουργός
• Σαρδέλης: Μπακάλης
• Τσέλιγκας: Κτηνοτρόφος με πρόβατα
• Μανίτης: Συλλέκτης και πωλητής μανιταριών

4. Λόγω Σωματικών Χαρακτηριστικών ή Ελαττωμάτων

• Κουφογιάννης & Κουφοζήρας: Για προβλήματα ακοής
• Κουτσοβασίλης & Κουτσογιάννης: Για προβλήματα στο βάδισμα
• Καμπούρης: Για κύρτωση της πλάτης
• Χελώνης / Χελωνιάρης: Λόγω επέμβασης στον λαιμό
• Κωλαρίας: Για εύσωμη διάπλαση
• Κουτσομούτα: Για μικρή μύτη
• Μουγκός: Για κωφάλαλο άτομο
• Γκαβομητράκης & Τσιμπλοβασιλάκης: Για προβλήματα στα μάτια

5. Από Τυχαία Περιστατικά και Φράσεις

• Τριτρής: Από τον ήχο «τρι, τρι» που έκαναν τα καινούργια του παπούτσια
• Θανάσης Αγγλίας: Από τη φράση «Εγώ πληρώνω… είμαι Αγγλία»
• Γελάδας: Επειδή βοήθησε μια αγελάδα σε μια χαράδρα
• Τζουτζούριας: Επειδή κυνηγούσε τζουτζούρια (τζιτζίκια)
• Ταράτσας: Επειδή είχε το πρώτο σπίτι με τσιμεντένια σκεπή (ταράτσα)
• Ο Λονδίνος: Από την εμμονή του με τις ειδήσεις του ραδιοφώνου «Εδώ Λονδίνο»
• Τάλαρος: Επειδή έλεγε ότι θα γίνει δάσκαλος (τάλαρος)
• Ο Σκουντίας: Από τη φράση του πατέρα του «πάρε τα σκουντία σου» (ρούχα)

6. Θεματικές Κατηγορίες (Ομαδοποίηση)

• Πολεμικά: Πιστόλας, Κουμπούρας, Καραμπίνης, Κανόνης, Μαχαίρας, Τσεκούρας, Μπαλτάς
• Πουλερικά: Κότας, Παπής, Κουκουρίκος, Πετεινάρης, Πουλάκης, Κοταράς
• Θαλασσινά: Παλαμίδας, Καλαμάρας, Γόπας, Σαρδέλης, Ζαργάνας, Σκυλόψαρο
• Ζώα: Φοράδας, Γελάδας, Γίδας, Κατσίκας, Γάτος, Ποντίκης, Σκαθάρης
• Αντίθετα: Κοντός – Μακρής, Στρογγύλης – Σουβλέρης
• Καπνικά: Τσιγάρος, Τσιμπούκας, Γόππας
• Χρώματα: Μαυρέας, Κόκκινος, Μαυρίτσης, Σταχτιάς
• Βαθμοφόροι: Στρατηγός, Καπετάνιος, Λοχίας, Λοχαγίνα
• Ζαχαρώδη: Παστελάς, Κουλούριας, Καραμέλης

Πηγή / Βιβλίο: “Τα Ψαχνά Ευβοίας” του Κωνσταντίνου Τζαβάρα